Bakı–Riqa dialoqu: Yeni geosiyasi tərəfdaşlığın siyasi arxitekturası

Elnarə Akimova, Milli Məclisin deputatı,
YAP İdarə Heyətinin üzvü, Filologiya elmləri doktoru 

Latviyanın Prezidenti Edqars Rinkeviçsin Azərbaycana səfəri və Prezident İlham Əliyevlə keçirilən genişmiqyaslı görüşlər, əslində, protokol çərçivəsini aşan, daha dərin geosiyasi mənalar daşıyan bir diplomatik hadisə kimi diqqət çəkdi.

Bu səfərin mahiyyətində sadəcə ikitərəfli münasibətlərin protokol gündəliyi dayanmırdı. Burada iki dövlətin bir-birini beynəlxalq sistemdə necə gördüyü, dəyişən dünya düzənində hansı mövqeləri paylaşdığı və gələcəyə hansı strateji baxışla yanaşdığı açıq şəkildə hiss olunurdu. Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamənin artıq doqquz ildir hüquqi və siyasi çərçivə rolunu oynaması təsadüfi deyil. Bu sənəd formal bir razılaşmadan daha çox, etimadın institusionallaşmasıdır.

Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlərdə diqqəti çəkən əsas xətt ondan ibarətdir ki, Azərbaycan–Latviya münasibətləri artıq “inkişaf etdirilə biləcək əlaqələr” mərhələsini keçərək, konkret nəticələr və praktiki mexanizmlər mərhələsinə daxil olur. Şuşada keçirilmiş Birgə Hökumətlərarası Komissiya iclası və biznes-forumun Bakıda geniş formatda təşkili, iqtisadi əməkdaşlığın kağız üzərindən real investisiya müstəvisinə keçməkdə olduğunu göstərir.

Burada əslində yeni bir iqtisadi diplomatiya modeli formalaşır: qarşılıqlı sərmayə, birgə istehsal və informasiya mübadiləsi təkcə iqtisadi terminlər deyil, həm də siyasi yaxınlaşmanın davamlı alətlərinə çevrilir. Xüsusilə qarşılıqlı sərmayə axınlarının artırılması və biznes-forumun “yeni mərhələ” kimi təqdim olunması, iki ölkə arasında iqtisadi münasibətlərin sadəcə ticarət deyil, strateji inteqrasiya istiqamətində inkişaf etdiyini göstərir.

Diqqət çəkən digər mühüm məqam nəqliyyat və aviasiya sahəsində əməkdaşlıqdır. Birbaşa uçuşların genişləndirilməsi təkcə logistika məsələsi deyil, həm də regionlararası insan axınının, biznes əlaqələrinin və turizm potensialının siyasi nəticələr doğuran mexanizmidir. Bu, Baltik və Qafqaz arasında fiziki məsafənin siyasi və iqtisadi baxımdan “qısaldılması” deməkdir.

Təhsil və insan kapitalı faktoru isə bu münasibətlərin uzunmüddətli dayanıqlığını təmin edən ən mühüm sütunlardan biridir. Latviyada təhsil alan yüzlərlə azərbaycanlı gənc təkcə tələbə deyil, gələcək diplomatik və iqtisadi körpülərin daşıyıcılarıdır. Bu, dövlətlərarası münasibətlərin ən sabit forması olan “insan əlaqələri diplomatiyası”nın real təzahürüdür.

Görüşün siyasi yükü isə daha geniş regional kontekstdə özünü göstərir. Cənubi Qafqazda sülh prosesi, Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində əldə olunan de-fakto sabitlik və bunun beynəlxalq auditoriyaya təqdim edilməsi, Bakının özünü təkcə regional aktor kimi deyil, həm də sülh narrativinin təşəbbüskarı kimi təqdim etdiyini göstərir. Burada diqqət çəkən məqam odur ki, sülh artıq yalnız diplomatik məqsəd deyil, iqtisadi və regional inteqrasiyanın şərtinə çevrilir.

Latviya tərəfi üçün isə Azərbaycan ilə münasibətlər həm Avropa İttifaqı daxilində enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi baxımından, həm də Şərqə açılan iqtisadi pəncərə kimi strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan Bakı–Riga xətti təkcə ikitərəfli deyil, daha geniş Avrasiya kontekstində oxunmalıdır.

Latviya Prezidentinin Bakı səfəri və göstərdi ki, Azərbaycan və Latviya münasibətləri artıq klassik diplomatik əlaqələr çərçivəsindən çıxaraq, çoxşaxəli strateji tərəfdaşlıq modelinə çevrilməkdədir. Burada iqtisadi maraqlar, siyasi etimad, regional təhlükəsizlik və insan kapitalı bir-birini tamamlayan vahid sistem kimi çıxış edir.

Dünya siyasətinin qeyri-müəyyən və sürətlə dəyişən mərhələsində belə formatlar təsadüfi deyil. Onlar yeni regional balansların kiçik, amma mühüm hissələridir. Bakı ilə Riga arasında qurulan bu körpü isə, görünür, gələcək illərdə daha geniş geosiyasi mənzərənin tərkib hissəsinə çevriləcək.