İctimai nəzarət idarəetmədə mühüm faktor kimi

"İctimai nəzarət güclü olmalıdır. İctimai nəzarətin gücləndirilməsi üçün siz yerlərdə təşəbbüs göstərməlisiniz ki, fəallar bu quruculuq-abadlıq işlərinə qoşulsunlar. Eyni zamanda, dövlət orqanlarında təmsil olunan məmurların işi də elə şəffaf olmalıdır ki, ictimai nəzarət də bunu təsdiqləsin."

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev

Müasir dövlət idarəçiliyində şəffaflıq, hesabatlılıq və vətəndaş məmnunluğu əsas prinsiplərdən hesab olunur. Bu prinsiplərin həyata keçirilməsində ictimai nəzarət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İctimai nəzarət dövlət orqanlarının, yerli özünüidarəetmə qurumlarının və digər ictimai institutların fəaliyyətinin cəmiyyət tərəfindən izlənilməsi, qiymətləndirilməsi və zərurət yarandıqda təkliflərin verilməsi prosesidir. Demokratik cəmiyyətlərdə ictimai nəzarət idarəetmənin ayrılmaz tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, dövlət-vətəndaş münasibətlərinin sağlam əsaslar üzərində qurulmasına xidmət edir.

Azərbaycan Respublikasında da son illərdə ictimai nəzarət mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi, dövlət idarəçiliyində şəffaflığın artırılması və vətəndaş iştirakçılığının genişləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. Bu istiqamətdə qəbul olunan qanunvericilik aktları, yaradılan ictimai şuralar və elektron hökumət xidmətləri dövlət idarəçiliyinin daha açıq və səmərəli olmasına şərait yaradır.

İctimai nəzarətin mahiyyəti

İctimai nəzarət dedikdə vətəndaşların, qeyri-hökumət təşkilatlarının, kütləvi informasiya vasitələrinin, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının və digər ictimai qurumların dövlət orqanlarının fəaliyyətinə qanun çərçivəsində nəzarəti başa düşülür. Bu nəzarət dövlət idarəçiliyində qanunçuluğun təmin edilməsinə, korrupsiyanın qarşısının alınmasına, vətəndaş hüquq və azadlıqlarının müdafiəsinə, eləcə də idarəetmənin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edir.

İctimai nəzarətin əsas məqsədi dövlətlə cəmiyyət arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, qəbul edilən qərarların ictimai maraqlara uyğun olmasının təmin edilməsidir. Belə nəzarət idarəetmə prosesində şəffaflığı artırır, vəzifəli şəxslərin məsuliyyət hissini gücləndirir və vətəndaşların dövlət idarəçiliyində iştirakını stimullaşdırır.

İctimai nəzarətin idarəetmədə rolu

İdarəetmənin səmərəliliyi yalnız dövlət orqanlarının fəaliyyəti ilə deyil, həm də cəmiyyətin həmin fəaliyyətə münasibəti ilə müəyyən olunur. İctimai nəzarət idarəetmədə aşağıdakı mühüm funksiyaları yerinə yetirir:

İlk növbədə, şəffaflığın təmin olunmasına xidmət edir. Dövlət qurumlarının fəaliyyəti barədə məlumatların açıq şəkildə ictimaiyyətə təqdim olunması vətəndaşların məlumat almaq hüququnu təmin edir və ictimai etimadı artırır.

İkinci mühüm istiqamət hesabatlılığın gücləndirilməsidir. Dövlət qurumları fəaliyyətlərinin nəticələri barədə cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşıyır və ictimai nəzarət bu məsuliyyətin real mexanizmə çevrilməsinə kömək edir.

Digər mühüm amil korrupsiyaya qarşı mübarizədir. Şəffaf və açıq fəaliyyət korrupsiya risklərini minimuma endirir, qanunsuz halların vaxtında aşkarlanmasına imkan yaradır.

İctimai nəzarət eyni zamanda vətəndaş iştirakçılığını genişləndirir. İnsanlar dövlət idarəçiliyində fəal iştirak etdikcə qəbul olunan qərarların keyfiyyəti yüksəlir və ictimai maraqlar daha dolğun şəkildə nəzərə alınır.

Azərbaycanda ictimai nəzarətin inkişafı

Azərbaycan Respublikasında ictimai nəzarətin hüquqi əsasları Konstitusiya, "İctimai iştirakçılıq haqqında" Qanun və digər normativ-hüquqi aktlarla müəyyən edilmişdir. Dövlət orqanları yanında fəaliyyət göstərən ictimai şuralar, elektron müraciət sistemləri, "ASAN xidmət" modeli, rəqəmsal dövlət xidmətləri və açıq məlumat platformaları vətəndaşların dövlət idarəçiliyində iştirak imkanlarını genişləndirmişdir.

Son illərdə həyata keçirilən islahatlar nəticəsində dövlət-vətəndaş münasibətlərində yeni yanaşmalar formalaşmışdır. Vətəndaşların müraciətlərinə operativ baxılması, ictimai dinləmələrin keçirilməsi, elektron xidmətlərin genişləndirilməsi idarəetmənin daha müasir və çevik olmasına səbəb olmuşdur.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev ictimai nəzarətin əhəmiyyətini vurğulayaraq demişdir:

"İctimai nəzarət güclü olmalıdır. İctimai nəzarət olmayan yerdə nöqsanlar da artır."

Bu fikir dövlət idarəçiliyində vətəndaş iştirakının və ictimai məsuliyyətin nə qədər vacib olduğunu aydın şəkildə ifadə edir.

İctimai nəzarətin üstünlükləri

İctimai nəzarətin tətbiqi bir sıra mühüm üstünlüklər yaradır. Bunlardan ən başlıcaları aşağıdakılardır:

• dövlət idarəçiliyində şəffaflığın artırılması;
• vətəndaş məmnunluğunun yüksəldilməsi;
• korrupsiya və sui-istifadə hallarının azalması;
• dövlət qurumlarının fəaliyyətinin səmərələşdirilməsi;
• ictimai etimadın möhkəmləndirilməsi;
• qanunun aliliyinin təmin olunmasına dəstək verilməsi;
• vətəndaş cəmiyyətinin inkişafının sürətləndirilməsi.
• Mövcud problemlər və həlli yolları

Bütün müsbət nəticələrə baxmayaraq, ictimai nəzarətin həyata keçirilməsi zamanı müəyyən problemlər də mövcuddur. Bəzi hallarda vətəndaşların hüquqi məlumatlılıq səviyyəsinin kifayət qədər olmaması, ictimai fəallığın aşağı olması, informasiya əlçatanlığında müəyyən çətinliklər və ictimai institutların imkanlarının məhdudluğu bu prosesə təsir göstərir.

Bu problemlərin aradan qaldırılması üçün hüquqi maarifləndirmə gücləndirilməli, vətəndaş cəmiyyəti institutlarına dəstək artırılmalı, açıq hökumət prinsipləri daha geniş tətbiq olunmalı və elektron iştirak mexanizmləri inkişaf etdirilməlidir. Eyni zamanda dövlət qurumları ilə vətəndaşlar arasında qarşılıqlı dialoq daha da genişləndirilməli, ictimai rəyin öyrənilməsi davamlı xarakter almalıdır.

Beləliklə ictimai nəzarət müasir idarəetmənin ən mühüm elementlərindən biridir. O, dövlət fəaliyyətinin şəffaf, qanunauyğun və səmərəli təşkilinə, vətəndaşların idarəetmədə iştirakına, korrupsiya ilə mübarizəyə və ictimai etimadın möhkəmlənməsinə mühüm töhfə verir. Güclü ictimai nəzarət mexanizmləri formalaşdıqca dövlət idarəçiliyinin keyfiyyəti yüksəlir, vətəndaşların hüquq və mənafeləri daha etibarlı şəkildə qorunur. Buna görə də ictimai nəzarətin inkişaf etdirilməsi demokratik idarəetmənin və davamlı inkişafın əsas şərtlərindən biri hesab olunur.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.