Ağdamın azad olunmuş hissəsində yerli idarəetmənin formalaşdırılmasında icma birliklərinin rolu

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma prosesi ölkənin müasir tarixinin ən mühüm inkişaf layihələrindən biridir. Ağdam şəhəri və rayonun azad olunmuş hissəsi də bu prosesin əsas mərkəzlərindən sayılır. Qısa müddətdə yaşayış məhəllələri, yollar, sosial obyektlər, təhsil və səhiyyə müəssisələri tikilir, mühəndis-kommunikasiya infrastrukturu yaradılır. Bununla yanaşı, fiziki infrastrukturun qurulması ilə yanaşı, sosial institutların formalaşdırılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan yerli idarəetmə mexanizmlərinin inkişafı, vətəndaş iştirakının təmin olunması və icma birliklərinin yaradılması bölgənin dayanıqlı inkişafı üçün vacib şərtlərdən biridir.

Hazırda Ağdamın yeni yaşayış məntəqələrində məskunlaşma mərhələli şəkildə həyata keçirilir. Əhali sayı artdıqca gündəlik sosial və məişət problemlərinin operativ həlli, kommunal xidmətlərin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi, sakinlərin təklif və narazılıqlarının aidiyyəti qurumlara çatdırılması daha sistemli yanaşma tələb edir. Bu baxımdan yerli özünüidarəetmə institutlarının və vətəndaş cəmiyyəti mexanizmlərinin inkişafı mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan qanunvericiliyində bələdiyyələr yerli özünüidarəetmənin əsas institutu hesab olunur. Lakin azad edilmiş ərazilərdə məskunlaşma prosesinin yeni başlaması, əhalinin sayının hələ tam formalaşmaması və bərpa işlərinin davam etməsi səbəbindən yerli idarəetmə mexanizmləri əvvəlki rayonlarda olduğu kimi tam fəaliyyət göstərmir. Bu isə vətəndaşların gündəlik problemlərinin müzakirəsi və yerli qərarların qəbulunda iştirak imkanlarını məhdudlaşdırır.

Belə şəraitdə vətəndaş cəmiyyətinin təşəbbüsü ilə yaradılan icma birlikləri mühüm rol oynaya bilər. İcma birlikləri müəyyən ərazidə yaşayan sakinlərin könüllü əsasda birləşərək ümumi problemlərin həlli istiqamətində fəaliyyət göstərdiyi platformalardır. Bu birliklər dövlət qurumlarını əvəz etmir, əksinə onların fəaliyyətini tamamlayaraq əhali ilə dövlət arasında dialoqu gücləndirir. Onların əsas məqsədi sakinlərin ehtiyaclarını müəyyən etmək, ictimai müzakirələr təşkil etmək, problemləri sistemləşdirmək və onların həlli üçün aidiyyəti qurumlarla əməkdaşlıq etməkdir.

İcma birliklərinin yaradılması ilk növbədə vətəndaşların qərarvermə prosesinə cəlb olunmasına şərait yaradar. Məsələn, məhəllələrin abadlaşdırılması, yaşıllıq sahələrinin qorunması, məişət tullantılarının idarə olunması, küçələrin işıqlandırılması, ictimai nəqliyyatın təşkili, uşaq meydançalarının və ictimai məkanların saxlanılması kimi məsələlər sakinlərin birbaşa iştirakı ilə daha səmərəli həll oluna bilər. Yerli əhali problemləri ən yaxşı bilən tərəf olduğundan onların fikirlərinin nəzərə alınması qəbul edilən qərarların keyfiyyətini də artırır.

Azad olunmuş ərazilərdə kommunal xidmətlərin tam şəkildə formalaşdırılması zaman tələb edən prosesdir. Su təchizatı, kanalizasiya, məişət tullantılarının daşınması, internet, qaz, elektrik şəbəkələrinin dayanıqlı fəaliyyəti, ictimai nəqliyyat və digər xidmətlər yeni qurulduğu üçün müəyyən çətinliklərin yaranması təbiidir. Lakin bu problemlərin vaxtında aşkarlanması və operativ həll olunması üçün yalnız dövlət qurumlarının fəaliyyəti kifayət etmir. Burada icma birlikləri mühüm əlaqələndirici rol oynaya bilər.

Məsələn, hər hansı yaşayış məhəlləsində su təchizatında fasilələr, küçələrin işıqlandırılmasında nasazlıqlar, tullantıların vaxtında daşınmaması və ya digər kommunal problemlər yaranarsa, icma nümayəndələri bu məlumatları sistemləşdirərək aidiyyəti qurumlara təqdim edə bilər. Eyni zamanda görülən işlərin nəticələrini izləmək, sakinlərə məlumat vermək və problemlərin təkrar yaranmasının qarşısını almaq istiqamətində ictimai nəzarət funksiyasını həyata keçirə bilərlər. Bu, dövlət qurumlarının fəaliyyətinin daha səmərəli təşkilinə də kömək edər.

Son dövrlərdə sosial şəbəkələrdə Ağdam şəhərində aparılan tikinti işləri ilə bağlı müxtəlif videolar və paylaşımlar yayılır. Həmin materiallarda bəzi tikililərdə çatların yaranması, abadlıq işlərində qüsurlar və digər problemlərlə bağlı iddialar səsləndirilir. Sosial şəbəkələrdə yayılan bütün məlumatların obyektivliyi və texniki əsaslandırılması hər zaman eyni olmaya bilər. Buna görə də belə məlumatlara peşəkar ekspertiza əsasında yanaşılması vacibdir. Bununla belə, bu cür paylaşımlar cəmiyyətin tikinti keyfiyyətinə və dövlət vəsaitlərinin səmərəli istifadəsinə həssas yanaşdığını göstərir.

Məhz bu məqamda icma birliklərinin fəaliyyəti daha da aktuallaşır. Əgər sakinlər təşkilatlanmış şəkildə fəaliyyət göstərsələr, ortaya çıxan problemləri emosional müzakirələrdən daha çox faktlar və sənədlər əsasında aidiyyəti qurumlara çatdıra bilərlər. Bu yanaşma həm dezinformasiyanın yayılmasının qarşısını alar, həm də real problemlərin vaxtında aradan qaldırılmasına kömək edər. İctimai dinləmələr, müstəqil ekspertlərin iştirakı ilə müzakirələr və mütəmadi monitorinqlər tikinti keyfiyyətinin yüksəldilməsinə töhfə verə bilər.

İcma birlikləri yalnız problemlərin qaldırılması ilə kifayətlənməməli, eyni zamanda sosial həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi istiqamətində də fəaliyyət göstərməlidirlər. Məcburi köçkün ailələrinin doğma yurdlarına qayıdışı yeni sosial münasibətlərin formalaşmasını tələb edir. Yeni məhəllələrdə qonşuluq əlaqələrinin qurulması, könüllülük təşəbbüsləri, ekoloji aksiyalar, ağacəkmə kampaniyaları, gənclər və qadınlar üçün sosial layihələr icmaların fəallığını artıraraq yaşayış mühitinin daha rahat və təhlükəsiz olmasına xidmət edə bilər.

Bundan əlavə, icmalar rəqəmsal platformalar vasitəsilə də fəaliyyət göstərə bilərlər. Mobil tətbiqlər və elektron müraciət sistemləri vasitəsilə sakinlər problemləri foto və video materiallarla qeyd edə, onların həlli prosesini izləyə və dövlət qurumlarından operativ cavab ala bilərlər. Bu, şəffaflığın və hesabatlılığın artırılmasına, eyni zamanda vətəndaş məmnunluğunun yüksəlməsinə imkan verər.

Nəticə etibarilə, Ağdamın yenidən qurulması yalnız yeni binaların və yolların tikilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Dayanıqlı inkişaf üçün güclü yerli idarəetmə, fəal vətəndaş cəmiyyəti və təşkilatlanmış icmalar formalaşdırılmalıdır. İcma birlikləri sakinlərlə dövlət arasında etibarlı körpü rolunu oynayaraq yerli problemlərin daha operativ həllinə, ictimai nəzarətin güclənməsinə, kommunal xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə və şəhərin uzunmüddətli inkişafına mühüm töhfə verə bilər. Ağdamın gələcəyi yalnız müasir infrastrukturun deyil, həm də fəal və məsuliyyətli vətəndaş cəmiyyətinin qurulmasından asılıdır.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.