İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə QHT-lərin milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasında rolu

İşğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası və yenidən qurulması Azərbaycan dövlətinin qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biridir. Bu proses yalnız yolların, yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin və digər sosial obyektlərin tikintisi ilə məhdudlaşmır. İşğal illərində dağıdılmış və zədələnmiş tarixi-mədəni irsin bərpası, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, həmin ərazilərin tarixi yaddaşının gələcək nəsillərə çatdırılması da Böyük Qayıdış prosesinin mühüm tərkib hissəsidir. Bu baxımdan qeyri-hökumət təşkilatlarının (QHT) fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərləri onun tarixini, mədəniyyətini, adət-ənənələrini, dilini, ədəbiyyatını, musiqisini, dini-mədəni irsini və milli kimliyini özündə birləşdirən zəngin mənəvi xəzinədir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bu xəzinənin formalaşmasında mühüm rol oynamış bölgələrdəndir. Bu ərazilər Azərbaycan ədəbiyyatına, musiqisinə, incəsənətinə və ictimai fikir tarixinə böyük şəxsiyyətlər bəxş edib. İşğal dövründə bir sıra tarixi abidələrin dağıdılması, qəbiristanlıqların və dini məkanların təhqir edilməsi, mədəni irs nümunələrinin məhv edilməsi və ya dəyişdirilməsi həmin ərazilərin maddi və mənəvi yaddaşına ciddi zərər vurub.

Bu gün qarşıda duran əsas məsələlərdən biri həmin yaddaşın bərpası və qorunmasıdır. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq işləri ilə yanaşı, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının imkanlarından istifadə edilməsi bu istiqamətdə görülən işlərin səmərəliliyini daha da artıra bilər. QHT-lər cəmiyyətlə dövlət arasında mühüm əlaqələndirici vasitə kimi çıxış edərək milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına ictimai dəstəyin formalaşdırılmasına töhfə verə bilərlər.

QHT-lərin əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri maarifləndirmədir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin tarixi, mədəniyyəti və milli irsi barədə gənclər, məktəblilər və geniş ictimaiyyət arasında məlumatlandırma kampaniyalarının keçirilməsi mühüm nəticələr verə bilər. Bu məqsədlə seminarlar, konfranslar, dəyirmi masalar, sərgilər, açıq dərslər, intellektual müsabiqələr və mədəni tədbirlər təşkil etmək mümkündür. Xüsusilə həmin ərazilərin tarixi ilə bağlı həqiqətlərin gənc nəslə obyektiv və elmi əsaslarla çatdırılması milli yaddaşın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.

QHT-lərin digər mühüm istiqaməti tarixi və mədəni irsin sənədləşdirilməsidir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə mövcud olmuş abidələr, məscidlər, türbələr, qəbiristanlıqlar, qədim yaşayış məskənləri, folklor nümunələri və digər mədəni irs elementləri haqqında məlumatların toplanması və sistemləşdirilməsi gələcək nəsillər üçün əhəmiyyətli mənbə yarada bilər. Yaşlı nəslin nümayəndələri ilə müsahibələrin aparılması, onların xatirələrinin audio və video formatda arxivləşdirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki şifahi tarix milli yaddaşın qorunmasının mühüm vasitələrindən biridir.

Bu sahədə QHT-lər rəqəmsal texnologiyalardan da geniş istifadə edə bilərlər. İşğaldan əvvəlki dövrə aid fotoşəkillərin, sənədlərin, xəritələrin, xatirələrin və digər materialların rəqəmsallaşdırılması, elektron arxivlərin və virtual sərgilərin yaradılması həm yerli, həm də beynəlxalq auditoriyanın məlumatlandırılmasına imkan verir. Rəqəmsal platformalar vasitəsilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun tarixi-mədəni irsi haqqında etibarlı məlumatların yayılması Azərbaycan həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması baxımından da mühüm vasitədir.

Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması yalnız keçmişin öyrənilməsi deyil, həm də ənənələrin müasir şəraitdə yaşadılması deməkdir. Bu baxımdan QHT-lər işğaldan azad olunmuş ərazilərdə folklor, xalq sənətləri, milli musiqi və kulinariya nümunələrinin təbliği ilə bağlı layihələr həyata keçirə bilərlər. Xalçaçılıq, misgərlik, ağac üzərində oyma, milli musiqi, aşıq sənəti, muğam və digər ənənəvi sənət nümunələrinin gənclərə öyrədilməsi milli mədəni irsin davamlılığını təmin edən mühüm addımlardandır.

Böyük Qayıdış prosesində QHT-lərin rolunu artıran əsas amillərdən biri yerli icmalarla sıx əməkdaşlıq imkanlarıdır. İşğaldan azad olunmuş ərazilərə qayıdan insanların öz doğma yurdları ilə bağlı xatirələri, ailə tarixləri və yerli adət-ənənələri milli-mənəvi irsin mühüm hissəsidir. QHT-lər yerli sakinlərin təşəbbüslərini dəstəkləməklə icma əsaslı mədəni layihələrin həyata keçirilməsinə şərait yarada bilərlər. Belə layihələr insanların doğma torpaqları ilə mənəvi bağlarının daha da güclənməsinə və yeni yaşayış mühitində ictimai həmrəyliyin formalaşmasına kömək edir.

Xüsusilə gənclərlə iş QHT-lərin fəaliyyətində prioritet istiqamətlərdən biri olmalıdır. Gənc nəslin milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının gücləndirilməsi üçün könüllülük proqramları, tarix düşərgələri, yaradıcılıq müsabiqələri, tədqiqat layihələri və maarifləndirici səfərlər təşkil edilə bilər. Gənclərin özləri tərəfindən hazırlanan sənədli filmlər, podkastlar, foto layihələr və sosial media kampaniyaları milli irsin müasir kommunikasiya vasitələri ilə təbliğinə imkan verər.

QHT-lərin fəaliyyətinin digər mühüm istiqaməti beynəlxalq ictimaiyyətin məlumatlandırılmasıdır. İşğal nəticəsində Azərbaycan ərazilərində mədəni irsə vurulmuş zərər barədə beynəlxalq auditoriyaya faktlara əsaslanan məlumatların çatdırılması və ölkəmizin mədəni irsinin tanıdılması vətəndaş cəmiyyəti institutlarının imkanları hesabına daha geniş miqyasda həyata keçirilə bilər. Beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq, xarici ekspertlərin iştirakı ilə konfransların keçirilməsi, müxtəlif dillərdə nəşrlərin hazırlanması və xarici mediada maarifləndirici materialların yayılması bu istiqamətdə səmərəli vasitələrdir.

Eyni zamanda, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması məsələsinə yalnız tarixi keçmiş prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı. Bu dəyərlər həm də gələcək inkişafın mənəvi əsasını təşkil edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni şəhər və kəndlərin salınması prosesində müasirliklə milli memarlıq və mədəni ənənələrin vəhdətinin təmin olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. QHT-lər bu istiqamətdə ictimai müzakirələrin təşkilində, yerli əhalinin təkliflərinin öyrənilməsində və mədəni komponentin inkişaf layihələrində nəzərə alınmasının təşviqində fəal rol oynaya bilərlər.

Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması həm də tolerantlıq, humanizm, ailə və icma münasibətləri, qarşılıqlı hörmət, vətənpərvərlik və məsuliyyət kimi ümumbəşəri dəyərlərlə uzlaşdırılmalıdır. QHT-lərin həyata keçirdiyi layihələr bu dəyərlərin cəmiyyətin bütün təbəqələri arasında təşviqinə xidmət etməlidir. Xüsusilə Böyük Qayıdış çərçivəsində müxtəlif yaş qruplarının, qadınların, gənclərin və uşaqların mədəni həyata fəal cəlb olunması inklüziv və dayanıqlı icmaların formalaşmasına kömək edə bilər.

Bununla yanaşı, QHT-lərin fəaliyyətinin daha səmərəli təşkili üçün dövlət qurumları, bələdiyyələr, təhsil və mədəniyyət müəssisələri, yerli icmalar, media və özəl sektor arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi vacibdir. Birgə layihələr həm maliyyə və insan resurslarından daha səmərəli istifadə etməyə, həm də görülən işlərin ictimai təsirini artırmağa imkan verər. QHT-lərin təşəbbüslərinin dəstəklənməsi, layihə müsabiqələrinin genişləndirilməsi və yerli təşkilatların institusional imkanlarının artırılması da bu prosesə mühüm töhfə verə bilər.

Nəticə etibarilə, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə milli-mənəvi dəyərlərin qorunması çoxşaxəli və uzunmüddətli prosesdir. Bu prosesin uğuru yalnız maddi irsin bərpası ilə deyil, həmin torpaqların tarixi yaddaşının, mədəni kimliyinin və mənəvi irsinin yaşadılması ilə ölçülməlidir. QHT-lər maarifləndirmə, sənədləşdirmə, ictimai iştirakçılıq, gənclərlə iş, beynəlxalq təbliğat və yerli icmaların dəstəklənməsi istiqamətlərində mühüm imkanlara malikdir.

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində yeni həyat qurulduğu bir dövrdə milli-mənəvi dəyərlərin qorunması həm bu günün, həm də gələcəyin məsuliyyətidir. Dövlətin həyata keçirdiyi bərpa və quruculuq siyasətinə vətəndaş cəmiyyətinin fəal dəstəyi bu prosesin mənəvi dayaqlarını daha da möhkəmləndirə bilər. QHT-lərin fəaliyyəti nəticəsində tarixi yaddaşın qorunması, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi və milli həmrəyliyin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm nəticələr əldə etmək mümkündür. Bu isə Böyük Qayıdışın yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi və mədəni dirçəliş prosesinə çevrilməsinə xidmət edəcəkdir.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.