Sosial şəbəkələrdə yaş məhdudiyyəti: uşaqların təhlükəsizliyi üçün zəruri addım

Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı son onilliklərdə insanların həyat tərzini köklü şəkildə dəyişib. İnternet və sosial şəbəkələr ünsiyyət, təhsil, məlumat əldə etmək və asudə vaxtın təşkili baxımından böyük imkanlar yaradıb. Bununla yanaşı, xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələr üçün bu platformaların yaratdığı risklər də getdikcə daha aydın görünməyə başlayıb. Məhz buna görə son illər dünyanın müxtəlif ölkələrində azyaşlıların sosial şəbəkələrdən istifadəsinin hüquqi çərçivədə tənzimlənməsi məsələsi geniş müzakirə olunur. Məqsəd internetdən istifadəni məhdudlaşdırmaq deyil, psixoloji və sosial baxımdan tam formalaşmamış uşaqların zərərli rəqəmsal təsirlərdən qorunmasını təmin etməkdir.

Müasir elmi araşdırmalar göstərir ki, sosial media platformalarından nəzarətsiz və həddindən artıq istifadə uşaqların emosional vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilir. Çoxsaylı beynəlxalq tədqiqatlarda bu halın depressiya, təşviş pozuntuları, yuxu problemləri, diqqət çatışmazlığı, özünəinamın azalması və hətta özünəqəsd düşüncələrinin artması ilə əlaqəli olduğu qeyd edilir. Yeniyetmələr xüsusilə sosial şəbəkələrdə özlərini başqaları ilə müqayisə etməyə meyilli olduqları üçün virtual mühitdə gördükləri həyat tərzi, uğur və gözəllik standartları onların psixoloji sağlamlığına mənfi təsir göstərir. Alqoritmlərin istifadəçini platformada daha uzun müddət saxlamaq məqsədi daşıması isə bu təsiri daha da gücləndirir.

Problemin digər mühüm tərəfi kiberzorakılıqdır. Ənənəvi zorakılıq məktəb, küçə və ya digər konkret məkanlarla məhdudlaşdığı halda, virtual mühitdə təhqir, hədə-qorxu, şantaj və sosial təcrid günün istənilən saatında davam edə bilir. İnternetə çıxış olan hər bir məkan uşağın təzyiqə məruz qala biləcəyi yeni bir mühitə çevrilir. Nəticədə azyaşlı məktəbdən evə qayıtdıqdan sonra belə təhlükədən uzaqlaşa bilmir. Psixoloqlar hesab edirlər ki, məhz bu fasiləsizlik kiberzorakılığı ənənəvi zorakılıqdan daha ağır psixoloji nəticələr doğuran problemlərdən birinə çevirir.

Bu təhlükələrin artıq yalnız nəzəri müzakirə mövzusu olmadığını son illərdə müxtəlif ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda baş verən hadisələr də göstərir. İlin əvvəlində “İdrak” liseyində 10-cu sinif şagirdinin müəllimə odlu silahla hücum etməsi cəmiyyət tərəfindən böyük narahatlıqla qarşılandı. Həmin dövrdə Ağcabədidə 12 yaşlı uşağın digər azyaşlıya bıçaqla xəsarət yetirməsi də geniş ictimai rezonans doğurdu. Ayrı-ayrı vaxtlarda qeydə alınan buna bənzər hadisələr göstərir ki, yetkinlik yaşına çatmayanların aqressiv davranışlarının artması artıq təsadüfi hallar kimi qiymətləndirilə bilməz. Hadisələrin başvermə forması və coğrafiyası fərqli olsa da, onların hamısını birləşdirən ortaq cəhət zorakılığa meylli davranış nümunələrinin daha tez-tez müşahidə olunmasıdır.

Əlbəttə, heç bir konkret hadisəni yalnız sosial şəbəkələrin təsiri ilə izah etmək düzgün olmazdı. Uşağın davranışına ailə mühiti, məktəb, sosial münasibətlər, psixoloji vəziyyət və digər amillər də təsir göstərir. Bununla belə, beynəlxalq akademik araşdırmalar rəqəmsal platformalarda yayılan məzmunun uşaqların davranış modelinin formalaşmasına əhəmiyyətli təsir göstərdiyini təsdiqləyir. Xüsusilə süni intellekt alqoritmlərinin idarə etdiyi tövsiyə sistemləri istifadəçiyə maraq göstərdiyi məzmuna oxşar videoları ardıcıl şəkildə təqdim edir. Nəticədə bir neçə qısa videoya baxan uşaq çox qısa müddətdə yüzlərlə oxşar məzmunla qarşılaşa bilir.

Son illərdə “reels”, “shorts” və digər qısa video formatlarının populyarlığı bu prosesi daha da sürətləndirib. Belə videolarda zorakılıq, silah nümayişi, kriminal həyat tərzi, küçə davaları və aqressiv davranışlar bəzən əyləncə elementi, bəzən isə qəhrəmanlıq nümunəsi kimi təqdim olunur. Davamlı şəkildə bu tip məzmunla qarşılaşan uşaqların şüurunda zorakılığın adi və qəbul edilən davranış forması kimi formalaşması riski artır. Xüsusilə psixoloji inkişaf mərhələsində olan yeniyetmələr üçün virtual mühitdə gördükləri davranış modelləri real həyatda qərarverməyə də təsir göstərə bilir.

Böyük texnologiya şirkətləri bu riskləri azaltmaq üçün müəyyən mexanizmlər tətbiq etdiklərini bildirirlər. Bir sıra platformalarda minimum yaş tələbi müəyyənləşdirilib, valideyn nəzarəti funksiyaları yaradılıb, zərərli məzmunun aşkarlanması üçün avtomatik filtrlər tətbiq olunur. Bununla belə, praktik nəticələr göstərir ki, bu tədbirlər problemin tam həllinə kifayət etmir. Yaş həddi əksər hallarda yalnız istifadəçinin daxil etdiyi doğum tarixinə əsaslandığından, azyaşlılar saxta məlumatlarla bu məhdudiyyəti asanlıqla keçə bilirlər. Digər tərəfdən, valideyn öz övladının telefonunda nəzarət mexanizmi qursa belə, uşağın dostunun cihazından və ya başqa platforma vasitəsilə eyni məzmuna çıxış əldə etməsinin qarşısını almaq çox çətindir.

Bu səbəbdən bir çox ölkələr problemi fərdi məsuliyyət səviyyəsində deyil, dövlət siyasəti müstəvisində qiymətləndirməyə başlayıblar. Məqsəd internetdən istifadəni qadağan etmək deyil, azyaşlıların yaşına uyğun olmayan rəqəmsal mühitdən qorunmasını təmin etməkdir. Çünki uşaqların hüquqlarının müdafiəsi yalnız ailənin və məktəbin deyil, həm də dövlətin əsas vəzifələrindən hesab olunur.

Son illərdə müxtəlif dövlətlər bu istiqamətdə fərqli hüquqi mexanizmlər tətbiq ediblər. Ən sərt yanaşmalardan biri Avstraliyada qəbul olunub. Həmin ölkədə 16 yaşadək şəxslərin sosial şəbəkələrdə hesab açmasını məhdudlaşdıran qanunvericilik qəbul edilib və platformaların yaş yoxlamasını təmin etməsi ilə bağlı öhdəlikləri müəyyənləşdirilib. Tələblərin yerinə yetirilməməsi isə şirkətlər üçün ciddi maliyyə sanksiyalarına səbəb ola bilər. Bu yanaşmanın əsas məqsədi uşaqların rəqəmsal mühitdə daha təhlükəsiz şəraitdə fəaliyyət göstərməsini təmin etməkdir.

Oxşar təşəbbüslər Avropanın müxtəlif ölkələrində də irəli sürülür. Norveç və İrlandiyada sosial şəbəkələrdən istifadə yaşının 16-ya qaldırılması ilə bağlı təkliflər müzakirə olunub. İspaniya isə uşaqların rəqəmsal asılılıqdan qorunmasını dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirərək bu sahədə maarifləndirmə, hüquqi tənzimləmə və valideyn dəstəyi mexanizmlərinin gücləndirilməsinə üstünlük verir. Bu nümunələr göstərir ki, rəqəmsal təhlükəsizlik artıq ayrı-ayrı ölkələrin deyil, qlobal gündəliyin mühüm mövzularından biridir.

Beynəlxalq təşkilatlar da eyni mövqedən çıxış edirlər. BMT-nin Uşaq Fondu (UNICEF), Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və digər nüfuzlu beynəlxalq qurumlar uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin təmin olunmasını dövlətlər üçün prioritet istiqamətlərdən biri hesab edirlər. Onların hazırladığı tövsiyələrdə yaşa uyğun rəqəmsal xidmətlərin yaradılması, valideyn nəzarətinin gücləndirilməsi, rəqəmsal savadlılığın artırılması və platformaların məsuliyyətinin genişləndirilməsi xüsusi vurğulanır.

Azərbaycan üçün də bu məsələ getdikcə daha aktual xarakter alır. Uzun illər ölkəmizdə güclü ailə dəyərləri, ictimai nəzarət, milli-mənəvi ənənələr və məktəbin tərbiyəedici rolu uşaqlar arasında ağır zorakılıq hallarının geniş yayılmasının qarşısını alan əsas amillərdən olub. Lakin qlobal rəqəmsallaşma bu mühiti də dəyişdirib. Xarici platformalarda yayılan məzmunun heç bir sərhəd tanımaması uşaqların informasiya mühitini əvvəlki dövrlərlə müqayisədə tamamilə fərqli vəziyyətə gətirib çıxarıb. Buna görə də ənənəvi tərbiyə mexanizmlərinin müasir hüquqi və texnoloji alətlərlə tamamlanmasına ehtiyac yaranıb.

Bu baxımdan Azərbaycanda 16 yaşadək uşaqların sosial şəbəkələrdə qeydiyyatına məhdudiyyət qoyulmasını nəzərdə tutan qanunvericilik təşəbbüsü dövrün çağırışlarına cavab verən addım kimi qiymətləndirilə bilər. Burada söhbət uşaqların informasiya əldə etmək hüququnun məhdudlaşdırılmasından deyil, onların psixoloji inkişafını təhlükə altına alan rəqəmsal risklərin minimuma endirilməsindən gedir. Eyni zamanda belə yanaşma valideynlərin üzərinə düşən məsuliyyəti də aradan qaldırmır. Əksinə, qanunvericilik, ailə, məktəb və cəmiyyət arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi uşaqların təhlükəsiz rəqəmsal mühitdə böyüməsi üçün daha əlverişli şərait yaradır.

Milli Məclisdə müzakirəyə çıxarılan qanun layihəsinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız yaş senzini müəyyən etməklə kifayətlənməməsidir. Layihədə tələblərə əməl etməyən sosial şəbəkə platformaları üçün hüquqi məsuliyyət və maliyyə sanksiyalarının tətbiqi də nəzərdə tutulur. Hüquq nəzəriyyəsində qəbul olunmuş prinsipə görə, istənilən qanunun effektivliyi onun icra mexanizmlərinin mövcudluğundan birbaşa asılıdır. Əgər norma pozulduğu halda heç bir məsuliyyət yaranmırsa, həmin normanın praktik əhəmiyyəti də xeyli azalır. Bu baxımdan layihədə platformaların məsuliyyət daşımasını təmin edən mexanizmlərin yer alması onun tətbiq imkanlarını gücləndirən əsas amillərdən biridir.

Bununla yanaşı, qəbul ediləcək hüquqi tənzimləmənin uğuru yalnız dövlət orqanlarının fəaliyyətindən asılı olmayacaq. Valideynlərin rəqəmsal savadlılığının artırılması, müəllimlərin bu sahədə maarifləndirilməsi, məktəblərdə təhlükəsiz internetdən istifadə ilə bağlı mütəmadi təlimlərin keçirilməsi və uşaqlara rəqəmsal etik davranış qaydalarının öyrədilməsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çünki ən güclü qanun belə ailə və məktəbin tərbiyə funksiyasını tam əvəz edə bilməz.

Rəqəmsal texnologiyalar müasir dünyanın ayrılmaz hissəsidir və onların təqdim etdiyi imkanlardan imtina etmək mümkün deyil. Əsas məqsəd uşaqları internetdən uzaqlaşdırmaq yox, onları təhlükəsiz və sağlam rəqəmsal mühitdə böyütməkdir. Bunun üçün hüquqi tənzimləmə, texnoloji nəzarət, ictimai maarifləndirmə və valideyn məsuliyyəti paralel şəkildə həyata keçirilməlidir. Məhz bu halda sosial şəbəkələr inkişaf və öyrənmə vasitəsi olaraq qalacaq, uşaqların psixoloji sağlamlığı və təhlükəsizliyi isə daha etibarlı şəkildə qorunacaq.

Nurlan Cəbrayılzadə
BDU-nun Jurnalistika fakültəsinin IV kurs tələbəsi