İtkin düşənlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsində vətəndaş cəmiyyəti nə edə bilər?

Müharibələrin ən ağır və uzunmüddətli nəticələrindən biri insanların itkin düşməsidir. Bir insanın öldüyünün dəqiq bilinməsi ailəsi üçün böyük faciə olsa da, heç olmasa qeyri-müəyyənliyin sonu deməkdir. İtkin düşən şəxsin ailəsi isə illərlə “görəsən, sağdırmı?”, “haradadır?”, “nə baş verib?” sualları ilə yaşayır. Bu gözlənti bəzən bir ömür boyu davam edir. Ona görə də itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi yalnız humanitar məsələ deyil, həm də hüquqi, sosial və mənəvi məsuliyyətdir.

Azərbaycan üçün bu problem xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Birinci Qarabağ müharibəsi və sonrakı hadisələr nəticəsində minlərlə Azərbaycan vətəndaşının taleyi uzun illərdir məlum deyil. Dövlət qurumları itkinlərin axtarışı, onların taleyinin müəyyənləşdirilməsi və şəxsiyyətlərinin identifikasiyası istiqamətində mühüm işlər aparır. Son illərdə azad edilmiş ərazilərdə kütləvi məzarlıqların aşkarlanması və ekshumasiya işlərinin həyata keçirilməsi bu prosesin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.

Bu prosesdə vətəndaş cəmiyyətinin də xüsusi rolu var. QHT-lər dövlət qurumlarını əvəz etmədən, onların fəaliyyətini tamamlayan mexanizmlər yarada, ailələrin problemlərini gündəmə gətirə, məlumatların toplanmasına və ictimai yaddaşın qorunmasına töhfə verə bilərlər.

Əsas vəzifə: məlumatların qorunması

İtkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsində ən böyük problemlərdən biri illər ərzində məlumatların itməsi və ya parçalanmasıdır. Hadisələrin iştirakçıları dünyasını dəyişə, şahidlərin yaddaşında olan məlumatlar unudula, sənədlər müxtəlif arxivlərdə qala bilər.

Vətəndaş cəmiyyəti bu istiqamətdə sistemli arxivləşdirmə işi həyata keçirə bilər. İtkin şəxslərin ailələrindən, keçmiş döyüşçülərdən, hadisələrin şahidlərindən və digər mənbələrdən toplanan məlumatlar vahid metodologiya əsasında sənədləşdirilə bilər.

Burada söhbət sadəcə ad-soyad siyahısının hazırlanmasından getmir. İtkin şəxsin sonuncu dəfə harada görüldüyü, hansı hərbi hissədə xidmət etdiyi, hadisənin hansı şəraitdə baş verdiyi, onunla birlikdə olan şəxslərin kimliyi və digər detallar da əhəmiyyətlidir.

Belə məlumat bazalarının yaradılması gələcək axtarışlar və araşdırmalar üçün mühüm mənbəyə çevrilə bilər.

Ailə üzvləri ilə iş

İtkin düşmüş şəxslərin ailələri bu prosesin ən həssas tərəfidir. Onlar uzun illər boyu həm hüquqi, həm sosial, həm də psixoloji çətinliklərlə üzləşirlər. Buna görə də vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyəti yalnız axtarış prosesinə məlumat verməklə məhdudlaşmamalıdır.

QHT-lər itkin ailələrinə hüquqi məsləhət xidmətləri göstərə, onların dövlət qurumlarına müraciətlərinin hazırlanmasına kömək edə, mövcud prosedurlar barədə məlumatlandıra bilərlər.

Eyni zamanda ailələrin səsinin ictimaiyyətə çatdırılması da vacibdir. İtkin şəxslərin hər birinin arxasında konkret ailə, həyat hekayəsi və gözlənti dayanır. Bu insanların hekayələrinin sənədləşdirilməsi problemin cəmiyyət üçün görünən qalmasına imkan verir.

Lakin burada mühüm etik prinsip gözlənilməlidir: ailələrin faciəsi sensasiya vasitəsinə çevrilməməlidir. QHT və media nümayəndələri məlumatları ailənin razılığı və şəxsi həyatın toxunulmazlığı prinsipləri əsasında təqdim etməlidirlər.

Şahidlərin ifadələri niyə vacibdir?

İtkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsində şahid ifadələri mühüm mənbədir. Bəzən bir insanın sonuncu dəfə harada və kimlə görüldüyü barədə məlumat illər sonra onun taleyinin müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər.

Vətəndaş cəmiyyəti şahidlərin ifadələrinin peşəkar şəkildə toplanması və arxivləşdirilməsi layihələrini həyata keçirə bilər. Bu zaman müsahibələr audio və video formatında qeydə alınaraq xüsusi arxivdə saxlanıla bilər.

Lakin şahid ifadələri ilə işləyərkən məlumatların yoxlanılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İllər keçdikcə yaddaş dəyişə bilər, hadisələrin vaxtı və yeri ilə bağlı yanlışlıqlar yarana bilər. Buna görə də toplanan məlumatlar digər mənbələrlə müqayisə edilməli və təsdiqlənməmiş iddialar fakt kimi təqdim olunmamalıdır.

Bu istiqamətdə QHT-lərin jurnalistlər, tarixçilər, hüquqşünaslar və digər mütəxəssislərlə əməkdaşlığı mühüm nəticələr verə bilər.

Kütləvi məzarlıqlar və ictimai nəzarət

Azad edilmiş ərazilərdə aşkarlanan kütləvi məzarlıqlar itkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm sübut mənbəyidir. Bu ərazilərdə aparılan qazıntı və ekshumasiya işləri xüsusi peşəkarlıq və beynəlxalq standartlara uyğun prosedurlar tələb edir.

Vətəndaş cəmiyyəti bu prosesdə birbaşa kriminalistik və ekshumasiya fəaliyyətini həyata keçirməkdən daha çox, məlumatlandırma, ictimai nəzarət və sənədləşdirmə funksiyasını yerinə yetirə bilər.

QHT-lər aşkarlanan məzarlıqlar, onların araşdırılması və identifikasiya prosesləri barədə ictimaiyyətə düzgün məlumatların çatdırılmasına yardım göstərə bilərlər. Eyni zamanda beynəlxalq ekspertlərin təcrübəsinin öyrənilməsi və müvafiq qurumlar arasında təcrübə mübadiləsinin təşviqi də faydalı ola bilər.

Əsas məsələ bu mövzunun siyasiləşdirilmədən, insan hüquqları və humanitar prinsiplər əsasında təqdim edilməsidir.

DNT məlumatlarının əhəmiyyəti

Müasir dövrdə itkin şəxslərin identifikasiyasında DNT analizləri ən mühüm elmi vasitələrdən biridir. Kütləvi məzarlıqlardan çıxarılan insan qalıqlarının kimə məxsus olduğunu müəyyənləşdirmək üçün itkin şəxslərin yaxın qohumlarından götürülən bioloji nümunələrlə müqayisə aparılır.

Vətəndaş cəmiyyəti burada maarifləndirici rol oynaya bilər. Ailələrə DNT nümunələrinin əhəmiyyəti, məlumatların necə qorunduğu, identifikasiya prosesinin hansı mərhələlərdən keçdiyi barədə düzgün və sadə dildə məlumat verilməsi vacibdir.

QHT-lər həmçinin beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi və qabaqcıl identifikasiya metodlarının tətbiqi ilə bağlı ekspert müzakirələri təşkil edə bilərlər.

Rəqəmsal arxiv və vahid məlumat bazası

Müasir texnologiyalar itkin şəxslərin axtarışında yeni imkanlar yaradır. Vətəndaş cəmiyyəti dövlət qurumlarının mövcud məlumat sistemlərini təkrarlamadan, ictimai xarakterli rəqəmsal arxivlərin yaradılmasına töhfə verə bilər.

Belə platformada itkin şəxslərin bioqrafik məlumatları, fotoşəkilləri, şahid ifadələri, arxiv sənədləri və digər materiallar sistemləşdirilə bilər. Lakin şəxsi məlumatların qorunması burada əsas şərtdir. Hər bir məlumatın açıq şəkildə yayımlanması doğru deyil. Ailənin razılığı, təhlükəsizlik və hüquqi tələblər nəzərə alınmalıdır.

Süni intellekt və məlumat analitikası kimi texnologiyalar da gələcəkdə müxtəlif mənbələrdəki məlumatların əlaqələndirilməsinə kömək edə bilər. Lakin texnologiya insan ekspertizasını əvəz etmir. Xüsusilə belə həssas məsələlərdə bütün nəticələr mütəxəssislər tərəfindən yoxlanılmalıdır.

Beynəlxalq əməkdaşlıq

İtkin şəxslər problemi yalnız bir ölkənin sərhədləri daxilində həll edilə biləcək məsələ deyil. Müharibələr zamanı insanlar müxtəlif ərazilərə aparıla, müxtəlif hərbi birləşmələrin nəzarətində qala və onların taleyi ilə bağlı məlumatlar başqa ölkələrin arxivlərində də saxlanıla bilər.

Azərbaycan QHT-ləri beynəlxalq humanitar təşkilatlarla, hüquq müdafiə qurumları ilə və müvafiq xarici ekspertlərlə əməkdaşlıq edə bilərlər. Bu əməkdaşlıq çərçivəsində itkin şəxslərin axtarışı üzrə beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi, arxiv məlumatlarının araşdırılması və müasir identifikasiya metodlarının tətbiqi istiqamətində layihələr həyata keçirilə bilər.

Eyni zamanda Azərbaycan və Ermənistan vətəndaş cəmiyyəti institutları arasında gələcəkdə humanitar məsələlər üzrə əlaqələrin qurulması da mümkündür. İtkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi belə əməkdaşlığın ən həssas, lakin ən vacib istiqamətlərindən biri ola bilər.

Burada qarşılıqlılıq prinsipi əsas götürülməlidir. Hər bir itkin şəxsin taleyinin müəyyənləşdirilməsi insanlıq baxımından dəyərlidir.

Media və sənədli filmlərin rolu

İtkinlərin taleyi haqqında məlumatların ictimaiyyətə çatdırılmasında media və sənədli kino da mühüm rol oynayır. Bir insanın həyat hekayəsinin, ailəsinin illərlə davam edən axtarışının və gözləntisinin sənədli filmə çevrilməsi ictimai yaddaşın qorunmasına xidmət edir.

Lakin bu sahədə də jurnalist etikası əsas götürülməlidir. Ailənin ağrısından reytinq və sensasiya üçün istifadə etmək yolverilməzdir. Məqsəd insan faciəsini nümayiş etdirmək deyil, problemin həllinə ictimai diqqəti artırmaq olmalıdır.

Sənədli filmlər və jurnalist araşdırmaları həmçinin illər əvvəl baş vermiş hadisələrin yeni şahidlərinin üzə çıxmasına səbəb ola bilər. Bəzən bir media materialında yayımlanan foto və ya məlumat keçmiş hadisə barədə yeni məlumatın ortaya çıxmasına şərait yarada bilər.

Vətəndaş cəmiyyəti nə etməlidir?

İtkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində QHT-lərin fəaliyyəti bir neçə əsas istiqamətdə qurula bilər:

Birincisi, sənədləşdirmə – itkin şəxslərlə bağlı məlumatların, şahid ifadələrinin və arxiv materiallarının toplanması.

İkincisi, ailələrə dəstək – hüquqi məsləhət, informasiya və sosial dəstək mexanizmlərinin yaradılması.

Üçüncüsü, ictimai maarifləndirmə – itkinlərin axtarışı və identifikasiyası prosesinin cəmiyyətə izah edilməsi.

Dördüncüsü, beynəlxalq əməkdaşlıq – qabaqcıl təcrübənin öyrənilməsi və beynəlxalq ekspertlərin prosesə cəlb edilməsi.

Beşincisi, rəqəmsal arxivləşdirmə – mövcud məlumatların təhlükəsiz və sistemli şəkildə qorunması.

Altıncısı, ictimai yaddaşın qorunması – itkin şəxslərin həyat hekayələrinin sənədləşdirilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması.

Ən böyük məqsəd – ailələrin cavab almaq haqqıdır

İtkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi siyasi rəqabət və ya qarşılıqlı ittiham mövzusu olmamalıdır. Bu, ilk növbədə insan hüquqları və ailələrin həqiqəti bilmək haqqıdır.

İllərlə qapının açılmasını, telefonun zəng çalmasını və itkin düşmüş yaxınlarının geri qayıtmasını gözləyən ailələr üçün ən ağır məsələ qeyri-müəyyənlikdir. Onların bir çoxu üçün hətta acı həqiqətin özü belə illərlə davam edən gözləntidən daha aydın və qəbul edilə bilən nəticə ola bilər.

Ona görə də itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi prosesi nə qədər sürətli, şəffaf və peşəkar aparılarsa, bir o qədər çox ailə illərlə davam edən gözləntidən xilas ola bilər.

Vətəndaş cəmiyyətinin vəzifəsi bu prosesdə dövlətin fəaliyyətini əvəz etmək deyil. Onun əsas missiyası cəmiyyətin imkanlarını səfərbər etmək, məlumatları qorumaq, ailələrin yanında olmaq, ictimai nəzarət və maarifləndirmə mexanizmləri yaratmaqdır.

Nəticədə, itkinlərin axtarışı yalnız keçmişin hesabının bağlanması deyil. Bu, həm də gələcək üçün humanitar və mənəvi məsuliyyətdir. Hər bir itkin şəxsin adı, taleyi və həyat hekayəsi qorunduqca cəmiyyət öz tarixini daha doğru xatırlayır. Hər bir ailə cavab aldıqca müharibənin yaratdığı yaraların sağalmasına bir addım da yaxınlaşılır.

Bu baxımdan vətəndaş cəmiyyəti üçün əsas mesaj aydındır: itkin insanın taleyini müəyyənləşdirmək yalnız bir ailənin deyil, bütün cəmiyyətin borcudur.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.