Qarabağda vətəndaş cəmiyyəti üçün prioritet istiqamətlər

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində Böyük Qayıdış prosesi yeni mərhələyə qədəm qoyub. Vaxtilə məcburi köçkün həyatı yaşayan insanların doğma yurdlarına qayıtması yalnız evlərin, yolların, məktəblərin və digər sosial obyektlərin tikilməsi ilə məhdudlaşmır. Qarşıda daha mürəkkəb və uzunmüddətli bir vəzifə – insanların yeni sosial mühitdə birləşməsi, yerli icmaların formalaşması, ictimai münasibətlərin qurulması və vətəndaş iştirakçılığının təmin edilməsi dayanır.

Bu baxımdan azad olunmuş ərazilərdə vətəndaş cəmiyyətinin qarşısında geniş fəaliyyət imkanları açılır. QHT-lər, ictimai birliklər, könüllü qruplar, yerli təşəbbüs qrupları və ayrı-ayrı fəal vətəndaşlar Böyük Qayıdışın sosial məzmununun formalaşmasına mühüm töhfə verə bilərlər.

Vətəndaş cəmiyyətinin rolu dövlət qurumlarının fəaliyyətini təkrarlamaq və ya əvəz etmək deyil. Əsas məqsəd insanların təşəbbüslərini dəstəkləmək, onların ehtiyaclarını öyrənmək, sosial əlaqələri gücləndirmək və icma ilə dövlət arasında səmərəli əməkdaşlıq mühiti yaratmaqdır.

Yeni icmaların formalaşdırılması

Azad olunmuş ərazilərdə ən vacib məsələlərdən biri yeni icmaların formalaşmasıdır. İnsanların eyni ərazidə yaşaması hələ onların icma təşkil etməsi demək deyil. Bunun üçün qarşılıqlı ünsiyyət, həmrəylik, ortaq maraqlar və ümumi problemlərin həllində iştirak mexanizmləri formalaşmalıdır.

Bu istiqamətdə QHT-lər məhəllə görüşləri, ictimai müzakirələr, ağsaqqallar və qadın qrupları, gənclər klubları, uşaq və valideyn platformaları yarada bilərlər. Müxtəlif sosial qrupların bir araya gətirilməsi insanların bir-birini daha yaxından tanımasına və ortaq təşəbbüslərin yaranmasına imkan verər.

Məsələn, bir kənddə sakinlərin təşəbbüsü ilə ərazinin abadlaşdırılması, uşaqlar üçün idman meydançasının yaradılması və ya mədəni tədbirin keçirilməsi həmin yaşayış məntəqəsinin sosial həyatına ciddi təsir göstərə bilər.

İctimai iştirakçılıq əsas prioritet kimi

Vətəndaş cəmiyyətinin digər mühüm istiqaməti ictimai iştirakçılığın inkişafıdır. Yeni yaşayış məntəqələrində insanların yerli problemlərin müzakirəsində iştirakı və öz ehtiyaclarını ifadə edə bilməsi vacibdir.

QHT-lər sakinlər arasında sorğular keçirə, onların əsas problemlərini müəyyənləşdirə, nəticələri təhlil edərək aidiyyəti qurumlara təqdim edə bilərlər. Beləliklə, ayrı-ayrı şəxslərin narazılığı və ya təklifi sistemləşdirilərək icmanın ümumi gündəliyinə çevrilə bilər.

Bu yanaşma həm də vətəndaşlarda məsuliyyət hissini artırır. İnsan yalnız dövlətdən xidmət gözləyən şəxs deyil, yaşadığı ərazinin inkişafında iştirak edən tərəfə çevrilir.

Gənclər və könüllülük

Azad olunmuş ərazilərdə gənclərin ictimai həyata cəlb edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənclər könüllülük, ekologiya, mədəniyyət, idman, rəqəmsal texnologiyalar və sosial layihələr vasitəsilə icma həyatında fəal iştirak edə bilərlər.

“Bir gənc – bir təşəbbüs” prinsipi ilə hər bir gəncin öz yaşayış məntəqəsində kiçik bir layihə həyata keçirməsi təşviq oluna bilər. Kimisi uşaqlar üçün şahmat klubu, kimisi kitab dərnəyi, digəri isə idman yarışları təşkil edə bilər.

Belə təşəbbüslərin əhəmiyyəti yalnız görülən işlə məhdudlaşmır. Könüllülük gənclərdə komanda işi, liderlik, məsuliyyət və sosial problemlərə həssas yanaşma kimi keyfiyyətləri inkişaf etdirir. Bu isə gələcəkdə yerli icma liderlərinin formalaşmasına şərait yaradır.

Uşaqlar üçün imkanların genişləndirilməsi

Yeni yaşayış məntəqələrinin sosial həyatında uşaqlar xüsusi diqqət tələb edən qrupdur. Məktəb təhsili ilə yanaşı, uşaqların asudə vaxtının səmərəli təşkili də vacibdir.

Vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları idman dərnəklərinin, şahmat və intellektual oyun klublarının, kitabxana və mütaliə proqramlarının, rəsm və musiqi dərnəklərinin, robototexnika və texnologiya klublarının yaradılmasına dəstək göstərə bilərlər.

Bu cür layihələr uşaqların bacarıqlarını inkişaf etdirməklə yanaşı, onların həmyaşıdları ilə sosial əlaqələr qurmasına da kömək edir.

Qadınların ictimai fəallığı

Yerli icmaların inkişafında qadınların fəal iştirakı da mühüm resursdur. Qadınların ictimai təşəbbüslərə cəlb edilməsi ailə və icma səviyyəsində bir sıra sosial problemlərin daha yaxından öyrənilməsinə imkan yarada bilər.

QHT-lər qadınların iştirakı ilə sosial təşəbbüs qrupları yarada, onların peşə bacarıqlarının, sahibkarlıq imkanlarının və ictimai fəaliyyətlərinin inkişafına dəstək göstərə bilərlər.

Əl işləri, yerli mətbəxin təbliği, uşaq və ailə yönümlü layihələr, sosial sahibkarlıq təşəbbüsləri qadınların həm iqtisadi, həm də ictimai fəallığının artmasına xidmət edə bilər.

Tarixi yaddaşın qorunması

Azad olunmuş ərazilərdə vətəndaş cəmiyyətinin xüsusi diqqət yetirməli olduğu istiqamətlərdən biri tarixi yaddaşın qorunmasıdır. Bu proses yalnız tarixi abidələrin və maddi irsin qorunması ilə məhdudlaşmamalıdır.

Yaşlı sakinlərin xatirələrinin toplanması, köhnə fotoşəkillərin rəqəmsallaşdırılması, yerli toponimlərin, adət-ənənələrin və folklor nümunələrinin sənədləşdirilməsi gələcək nəsillər üçün qiymətli məlumat bazası yarada bilər.

Gənclərin yaşlı sakinlərlə müsahibələr aparması xüsusilə faydalı ola bilər. Belə layihələr bir tərəfdən tarixi yaddaşı qoruyur, digər tərəfdən müxtəlif nəsillər arasında əlaqəni gücləndirir.

Ekoloji təşəbbüslər

Azad olunmuş ərazilərdə ekoloji məsələlər də vətəndaş cəmiyyətinin prioritet istiqamətlərindən biri olmalıdır. Yaşıllıqların salınması, təmizlik aksiyaları, su və enerji resurslarından səmərəli istifadə, ekoloji maarifləndirmə və könüllülük layihələri bu sahədə mühüm nəticələr verə bilər.

“Bir könüllü – bir ağac”, “Təmiz kənd”, “Yaşıl şəhər” kimi kampaniyalar sakinlərin ətraf mühitə münasibətinin dəyişməsinə kömək edə bilər.

Burada əsas məqsəd yalnız konkret ekoloji problemin həlli deyil, yeni yaşayış məkanlarında ekoloji mədəniyyətin formalaşdırılmasıdır.

Məşğulluq və sosial sahibkarlıq

İnsanların doğma torpaqlarında uzunmüddətli məskunlaşması üçün sosial və iqtisadi imkanların yaradılması vacibdir. Bu baxımdan vətəndaş cəmiyyəti məşğulluq və sosial sahibkarlıq istiqamətində də fəaliyyət göstərə bilər.

QHT-lər peşə təlimləri, sahibkarlıq seminarları, gənclər və qadınlar üçün bacarıq proqramları təşkil edə bilərlər. Kiçik sosial biznes layihələrinin hazırlanmasına metodiki dəstək göstərilməsi də mümkün istiqamətlərdəndir.

Belə təşəbbüslər insanların yalnız sosial deyil, iqtisadi baxımdan da icma həyatına inteqrasiyasını sürətləndirə bilər.

Sosial xidmətlər və həssas qruplar

Azad olunmuş ərazilərdə yaşlı insanlar, xüsusi qayğıya ehtiyacı olan şəxslər, aztəminatlı ailələr və digər həssas qrupların ehtiyaclarının müəyyənləşdirilməsi və onların ictimai həyata inteqrasiyası da vacibdir.

QHT-lər sosial sorğular keçirə, ehtiyacları müəyyənləşdirə və aidiyyəti qurumlarla əməkdaşlıq şəraitində bu insanların sosial xidmətlərə çıxışının yaxşılaşdırılmasına töhfə verə bilərlər.

Burada əsas prinsip heç bir sosial qrupun yeni icma həyatından kənarda qalmamasıdır.

İctimai monitorinq

Vətəndaş cəmiyyətinin əsas funksiyalarından biri də ictimai monitorinqdir. Yeni yaşayış məntəqələrində sosial xidmətlərin, ictimai məkanların, nəqliyyat imkanlarının və digər xidmətlərin sakinlərin ehtiyaclarına uyğunluğu QHT-lər tərəfindən araşdırıla bilər.

Belə monitorinqlər qarşıdurma və ya tənqid məqsədi daşımamalıdır. Əsas məqsəd problemləri vaxtında müəyyənləşdirmək, təkliflər hazırlamaq və onların həllinə konstruktiv töhfə verməkdir.

Asudə vaxt və ictimai məkanlar

İcmanın formalaşması üçün insanların görüşə və ünsiyyətə imkan verən məkanlara ehtiyacı var. Parklar, meydanlar, idman sahələri, kitabxanalar və mədəniyyət obyektləri yalnız fiziki infrastruktur deyil, həm də sosial əlaqələrin qurulduğu məkanlardır.

QHT-lər burada film nümayişləri, kitab günləri, sərgilər, idman yarışları, festivallar və müxtəlif icma tədbirləri təşkil etməklə sakinlərin bir araya gəlməsinə şərait yarada bilərlər.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.