Süni intellekt hansı peşələri, hansı sıra ilə ələ keçirəcək? - Muhammed Emin Özdemir yazır

Riyaziyyatçılar əvvəl gedəcək, yoxsa çağrı mərkəzləri? Cərrahlar həqiqətən də təhlükəsizlikdədirmi? Filmlər kameralı çəkilə bilmərmi? Süni intellektin peşələri hansı sıra ilə dəyişdirəcəyinə dair öz sıralamam və bu sıralamanın arxasındakı məntiq.

İllər bizə həmişə eyni şeyi danışdılar: Əvvəl robotlar fabrikdəki təkrarlanan işləri götürəcək, sonra yük maşını sürücülüyü gedəcək, ən sonda isə "yaradıcı" və "intellektual" peşələr təsirə məruz qalacaq. Riyaziyyatçı, fizik, yazıçı, rəssam ən təhlükəsiz olanlar idi.

2026-cı ildə bu mənzərə demək olar ki, tərsinə döndü. Bu gün süni intellekt onilliklərdir həll edilə bilməyən riyazi problemləri həll edə bilir. Amma bir otağı yığışdırmaq və ya elektrik açarını dəyişdirmək robotlar üçün hələ də çox çətindir.

Bu məqalədə süni intellektin peşələri hansı sıra ilə dəyişdirəcəyinə dair sıralamamı paylaşıram. Sıralamanı təsadüfi etməmişəm. Arxasında beş sadə sual dayanır.

Sıralamanın Məntiqi: Bir Peşəni Süni İntellektdən Nə Qoruyur?

Bir peşənin nə qədər tez təsirə məruz qalacağını başa düşmək üçün bu beş sualı verirəm:

1. İş tamamilə rəqəmsaldırmı? Ekranda başlayıb ekranda bitən işlər ilk sıradadır. Fizika dünyasına toxunmaq lazımdırsa, robot da lazımdır, bu da işi yavaşladır.

2. Nəticəni yoxlamaq mümkündürmü? Bir sübutun düzgün olub-olmadığını, bir kodun işləyib-işləmədiyini qəti şəkildə test edə bilərsiniz. Süni intellekt doğruluğu ölçülə bilən işlərdə çox sürətlə inkişaf edir, çünki öz səhvindən öyrənə bilir.

3. Səhvin bədəli nədir? Səhv tərcümə edilmiş e-poçt ilə səhv kəsilmiş damar eyni şey deyil. Səhv nə qədər bahalıdırsa, insan təsdiqi bir o qədər uzun müddət məcburi qalır.

4. Əl bacarığı və bədən tələb olunurmu? Elm adamları buna Moravec paradoksu deyirlər: İnsana çətin gələn şeylər (şahmat, riyaziyyat) maşına asan, insana asan gələn şeylər (yerimək, bir əşyanı tutmaq) maşına çətindir.

5. Qanun və etibar nə deyir? Bəzi işlərdə texnologiya hazır olsa belə, lisenziya, məsuliyyət və cəmiyyətin etibarı keçidi illərlə gecikdirir.

Bu beş sualı birlikdə düşündükdə qarşımıza dalğa-dalğa irəliləyən bir mənzərə çıxır.

Övvəlcə Qısa Bir Ayrı-seçkilik: "Bacarığını Ötmək" ilə "Peşəni Ələ Keçirmək" Eyni Şey Deyil

"Süni intellekt hansı peşəni ilk ələ keçirəcək?" sualı əslində iki ayrı sualı ehtiva edir:

• Süni intellekt ən yüksək səviyyədəki insanları ilk hansı sahədə yaxalayır? Cavab: Riyaziyyat və nəzəri elmlər.

• Ən çox insan işini ilk hansı sahədə itirir? Cavab fərqlidir: Müştəri xidmətləri, tərcümə, mətn yazarlığı və başlanğıc səviyyəli proqramlaşdırma kimi işlər. Çünki bu işlərdə milyonlarla insan işləyir və süni intellekt bu işləri artıq kifayət qədər yaxşı görür.

Tədqiqat aparan riyaziyyatçı və nəzəri fiziklərin sayı çağrı mərkəzlərində çalışan milyonlarla insanın yanında çox kiçik qalır. Buna görə də sıralamanı ikiyə bölürəm: ilk düşən kütlə və ilk düşən qala.

Dalğa-Dalğa Peşəkar Transformasiya

6. Dalğa (Başladı): Ekranda Başlayıb Ekranda Bitən Rutin İşlər

Müştəri xidmətləri, tərcümə, mətn və məzmun yazarlığı, məlumat daxiletmə, ofisdaxili rutin işlər, başlanğıc səviyyəli proqram təminatı hazırlanması.

Bu dalğa proqnoz deyil, məlumatları olan bir reallıqdır. Stanford-un əməkhaqqı məlumatlarına əsaslanan "Canaries in the Coal Mine" tədqiqatının 2026-cı il avqust yeniləməsinə görə, süni intellektə ən açıq peşələrdə çalışan 22-25 yaş arası gənclərin məşğulluğu daha az təsirlənən peşələrdəki həmyaşıdlarından təxminən 19% geri qalıb. Proqram təminatının hazırlanması və müştəri dəstəyi də bu qrupun içindədir. Frilanser platformalarında da ChatGPT-nin çıxışından sonra yazılı və tərcümə işlərinə olan tələbat nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb.

Burada dürüst olmaq lazımdır: Bu azalmanın nə qədərinin birbaşa süni intellektdən, nə qədərinin faiz artımları və ümumi işə qəbulun yavaşlamasından qaynaqlandığı iqtisadçılar arasında hələ də mübahisəlidir. Amma istiqamət olduqca aydındır. Ən çox təsirlənənlər işə yeni başlayanlardır. Təcrübəli işçilər süni intellektdən bir alət kimi istifadə edir, gənclərin görəcəyi işi isə birbaşa süni intellekt görür.

7. Dalğa (İlk Düşən Qala): Riyaziyyat və Nəzəri Elmlər

Riyaziyyat, süni intellektin bəşəriyyətin ən yaxşılarını yaxaladığı ilk sahələrdən biridir. Səbəb beş sualın ilk ikisidir: Riyaziyyat tamamilə rəqəmsaldır və nəticəsi dəqiq şəkildə yoxlana bilər. Lean kimi sübut yoxlama proqramları bir sübutun düzgün olub-olmadığını sətir-sətir yoxlaya bilir. Bu da süni intellekt üçün sonsuz məşq meydançası deməkdir.

Son bir neçə ayda baş verənlər:

• Mayıs 2026: OpenAI-ın bir modeli, Paul Erdős-ün təxminən 80 illik müstəvidə vahid məsafə fərziyyəsini təkzib etdi. Uzun müddət düzgün qəbul edilən bir fərziyyənin səhv olduğunu göstərən strukturu model tapdı. Aralarında Fields Medalı sahibi Tim Gowers-ın da olduğu doqquz riyaziyyatçı sübutu yoxlayıb sadələşdirdi.

• Mayıs 2026: Google DeepMind-ın AlphaProof Nexus sistemi doqquz açıq Erdős problemini həll etdiyini və 44 fərziyyəni daha sübut etdiyini elan etdi. Sübutlar Lean ilə maşın tərəfindən yoxlandı.

• Sentyabr 2026: Anthropic-in Claude modeli, parçacıkların necə qarşılıqlı təsirə girdiyini izah edən səpilmə genliyi hesablamasını, insanların 2023-cü ildə çatdığı 8 dövrədən 9 dövrəyə daşıdı. Nəticəni fizik Lance Dixon təsdiqlədi.

• Nisan 2026: Emory Universitetində bir neyron şəbəkəsi, tozlu plazma sınaqlarının məlumatlarından zərrəciklər arasındakı birtərəfli qüvvələri çıxardı və bu qüvvələr haqqındakı bəzi köhnə fərziyyələri qüvvədən saldı.

Amma bu nümunələrin də sərhədlərini görmək lazımdır. Fizika hesabı gerçək kainatımızı deyil, sadələşdirilmiş "oyuncaq" nəzəriyyəni araşdırdı. Şərhçilər hesablamanın yeni texnika ehtiva etmədiyini, mövcud üsulları çox yaxşı tətbiq etdiyini qeyd etdilər. Erdős sübutunda da son mətni yazan, sadələşdirən və məna verən yenə də insanlar idi.

Buna görə də təxminim budur: Riyaziyyatçı və nəzəri fizik peşələri yox olmayacaq, amma tamamilə dəyişəcək. Bu gün bir riyaziyyatçının vaxtının çoxu sübut cəhdləri ilə keçir. Yaxın gələcəkdə bu iş böyük ölçüdə maşına keçəcək, insan isə düzgün sual verən, nəticəni şərh edən və hansı problemin vacib olduğuna qərar verən şəxs olacaq. Bu da bu sahədə çox daha az insanla çox daha çox nəticə əldə etmək deməkdir. Təcrübə aparan fiziklər isə laboratoriya, cihaz və fiziki sınaq tələb etdiyi üçün daha uzun müddət təhlükəsiz qalacaqlar.

Bu sürət artmağa davam edir. 2024-cü ildə süni intellektin olimpiada suallarını həll etməsi xəbər olurdu. 2026-cı ildə açıq tədqiqat problemlərini həll etməsi xəbər oluyor. Növbəti addım, süni intellektin hansı problemlərin həll edilməyə dəyər olduğunu da özünün təklif etməsi ola bilər.

8. Dalğa: Mühəndislik, Proqramlaşdırma və Süni İntellekt Agent Komandaları

Proqram təminatı mühəndisliyi, maliyyə təhlili, hüquqi tədqiqat, mühasibat uçotu, məhsul dizaynı, mühəndislik hesablamaları.

Burada dəyişən tək bir tapşırığın avtomatlaşdırılması deyil, komandanın strukturudur. Bu gün bir proqram təminatı layihəsində beş-on nəfərlik bir komanda çalışır: analitik, tərtibatçılar, test mütəxəssisi, dizayner. Yaxın gələcəkdə eyni iş, bir insan rəhbər və onun altındakı bir-biri ilə danışan süni intellekt agentlərindən ibarət komanda ilə görülə bilər. Bir agent kodu yazır, digəri test edir, başqası sənədləri hazırlayır, digəri səhvləri izləyir.

İnsan idarəetməsi həmişə lazım olacaq. Çünki hədəfi müəyyən edən, güzəştlərə (trade-off) qərar verən və nəticədən məsul olan biri olmalıdır. Amma "komanda" sözünün mənası dəyişir. Daha dünən bir şirkətin gördüyü işi tək bir kişinin görə biləcəyi bir dünyaya daxil oluruq.

İstehsal tərəfindən də oxşar bir şey baş verir: Dizayn, simulyasiya, planlaşdırma və keyfiyyətə nəzarət getdikcə proqram təminatına keçir. Fabrikdə isə robotlar illərdir var, süni intellekt onları daha çevik edir. Burada məhdudlaşdırıcı olan zəka deyil, maşınların qiyməti və fabriki yenidən qurma müddətidir.

9. Dalğa: Sinema, Oyunculuq və Əyləncə

Bir film çəkmək üçün kamera, dekor, işıq, aktyorlar və yüzlərlə nəfərlik komanda tələb olunurdu. 2026-cı ildə bu cümlə artıq düzgün deyil:

• Haziran 2026: Tamamilə süni intellektlə istehsal olunmuş 75 dəqiqəlik Dreams ofi Violets, böyük bir film festivalı olan Tribeca-nın rəsmi proqramına qəbul edilən ilk tammetrajlı süni intellekt filmi olaraq nümayiş etdirildi. Yapımcılarına görə film üç aya və təxminən 2.000 dollara çəkildi. Kamera, dekor və aktyorun yerini süni intellekt modelləri aldı.

• Ağustos 2026: Higgsfield AI-ın 110 dəqiqəlik aksiya-komediya filmi The Cully Hill Boys, yapımcılarına görə dörd həftəyə və 2 milyon dollar büdcə ilə tamamlandı. Filmdə real insanların süni intellekt versiyaları oynuyor.

• Aralık 2026: Süni intellektlə istehsal olunmuş Gods Don't Give Gifits adlı film ABŞ-da kinoteatrlarda nümayiş olunmağa və Ən Yaxşı Animasiya dalında Oscar-a namizəd olmağa hazırlaşır.

Tənqidçilər bu filmlərin görüntüsünü hələ də "aşırı parlak" və yer yer yapay bulurlar. Ama bir neçə il əvvəl süni intellekt videoları bir neçə saniyəlik və görüntüsü pozulan kliplərdən ibarət idi. Önümüzdəki illərdə bir filmin senarisini bir ajanın yazdığı, sahnelerini başqa bir ajanın planlaşdırdığı, rəqəmsal oyuncuların oynadığı və hiç fiziksel kamera çekimi olmayan yapımlar olağanlaşacak.

İlk etkilenenler figüranlar, dublaj sanatçıları, görsel efekt ekipleri ve reklam filmi yapımcıları olacak. Ünlü oyuncular bir süre daha "insan eliyle yapıldı" etiketinin ve hayran kitlesinin koruması altında qalacak. Büyük olasılıkla canlı tiyatro ve sahne sanatları değer kazanacak, çünkü orada izlediğiniz şeyin gerçek bir insan olması işin özü.

10. Dalğa: El Becerisi və Cerrahi

Elektron tamiri, elektrik və tesisat işləri, inşaat ustalığı, cerrahi.

Bu meslekler şu anda kendini en güvende hisseden grup ve kısa vadede haklılar. Moravec paradoksu burada tam olarak işliyor: Dağınık bir ortamda, her seferinde farklı olan bir işi elle yapmak robotlar için hâlâ çok zor. Kimse bir robotun yakın zamanda eski bir evin duvarındaki kabloyu bulup değiştirmesini beklemiyor.

Ama cerrahi konusunda inancım net: Yapay zekâ ile robot kollar birleştiğinde, uzun vadede bir insan cerrahtan daha iyi ameliyat yapacaklar.

Sebebi insanın kendisi. Cerrah da bir insan. Yorulur, strese girer, heyecanlanır, terler, bazen eli titrer. Bir gece önce iyi uyumamış, düzgün beslenmemiş ya da alkol almış olabilir. Ameliyat sabah sekizde de olsa gece üçte de olsa aynı performansı göstermesi beklenir, ama bu her zaman mümkün değil. Bunların hepsi ameliyatın sonucunu etkileyen insani faktörler. Yapay zekâ ve robot kol için bunların hiçbiri geçerli değil: Yorulmaz, korkmaz, onuncu saatte de ilk dakikadaki kadar hassas çalışır ve binlerce ameliyatın verisinden öğrenir.

Bugün nerede olduğumuza bakalım:

• 2022: Johns Hopkins'in STAR robotu, canlı bir domuzda bağırsak ameliyatını insan yardımı olmadan yaptı. Ancak bunun için dokuların önceden işaretlenmesi ve çok kontrollü bir ortam gerekiyordu.

• Temmuz 2025: Aynı ekibin SRT-H sistemi, vücuttan çıkarılmış domuz organlarında safra kesesi ameliyatının önemli bir aşamasını sekiz denemenin sekizinde başarıyla kendi kendine gerçekleştirdi. Sistem ameliyatı videolardan öğrenmişti və sözlü komutlara tepki verebiliyordu.

• 2026: Humanoid robotlar, cerrahlar tarafından uzaktan yönetilerek klinik öncesi denemelerde ameliyat yaptı.

Yani teknik olarak yol açılıyor, ama henüz bir insan hastada tamamen otonom bir ameliyat yapılmadı. ABD'nin ilaç ve tıbbi cihaz kurumu FDA'ya göre, bugün onaylı cerrahi robotlar doğrudan insan denetimi olmadan ameliyat yapamaz. Bugünkü meşhur da Vinci robotu da aslında bir cerrahın yönettiği bir alettir, kendi kendine karar vermez.

Robotun da kendine özgü hata türleri var: Sensör arızası, yazılım hatası, eğitim verisinde hiç görmediği bir anatomi. Bu yüzden bence geçiş şöyle olacak: Önce dikiş atmak gibi dar ve standart adımlar robota geçecek. Sonra rutin ameliyatların tamamı. Cerrah ise ameliyatı yapan kişiden, ameliyatı denetleyen ve beklenmedik durumda devreye giren kişiye dönüşecek. Bir noktada da "Bu ameliyatı robot mu yapsın, insan mı?" sorusuna hastaların kendisi "robot" diye cevap vermeye başlayacak.

En Sona Kalanlar: Sorumluluk, Güven və İnsana Dokunan İşler

Peki en sonda kim kalacak? Bence üç grup:

• Sorumluluk taşıyanlar: Yönetici, hâkim, sonuçtan hesap veren kişi. Bir karar yanlış çıktığında "yapay zekâ böyle dedi" demek, toplumun kabul edeceği bir cevap değil.

• İnsana dokunanlar: Hemşire, yaşlı ve çocuk bakımı, öğretmenlik, psixoloji dəstək. Bu işlerin bir kısmını yapay zekâ teknik olarak yapabilir, ama insanlar karşılarında bir insan görmek istiyor.

• "İnsan eliyle yapılanlar": Zanaatkârlık, canlı performans, el emeği. Her şey makineyle üretilebildiğinde, insan eli değerli bir etikete dönüşüyor.

Genel Sıralama

Yapay zekânın etkisi birinci gruptan altıncıya doğru azalıyor.

Sıra Meslek grubu Neden bu sırada? Tahmini zaman

1 Müşteri hizmetleri, çeviri, içerik yazarlığı, veri girişi, giriş seviyesi programlama Dijital, çok sayıda çalışan, hatanın bedeli düşük Başladı

2 Matematik və teorik bilimlər Dijital və kesin doğrulanabilir; yapay zekâ en üst seviyedeki insanları yakalıyor 2026-2030

3 Yazılım və mühendislik ekipleri, finans, hukuki araştırma, muhasebe Yapay zekâ ajanı ekipleri kurulabiliyor, insan yönetici kalıyor 2027-2032

4 Sinema, oyunculuk, reklam, seslendirme, görsel efektler Kamera və dekor olmadan film üretilmeye başlandı 2027-2035

5 El becerisi gerektiren meslekler ve cerrahi Robot donanımı, güvenlik ve yasal onay geçişi yavaşlatıyor 2032-2045

6 Yönetim, bakım, öğretmenlik, zanaatkârlık Sorumluluk və insan güveni En sonda, belki hiçbir zaman

Zaman tahminleri yazarın kişisel görüşüdür, kesin tarihler değildir.

Peki Ne Yapmalı?

Bu manzara korkutucu görünebilir. Ama her dalgada aynı şey oluyor: İşi yapan kişinin yerini, işi yöneten, denetleyen ve sorumluluğunu taşıyan kişi alıyor. Yani en güvenli strateji yapay zekâdan kaçmak değil, onu en iyi kullanan kişi olmak.

Bir mesleği yapay zekânın elinden korumanın yolu, o mesleğin içinde yapay zekâ ajanlarını yönetebilen kişi olmaktan geçiyor. Bugün bir matematikçi, bir yazılımcı ya da bir cerrah için sorulacak soru "Yapay zekâ benim işimi yapabilir mi?" değil. Asıl soru şu: "Yapay zekâ benim işimi yaptığında, ben ne yapıyor olacağım?"

Mənbələr

11. TechCrunch: OpenAI claims it solved an 80-year-old math problem (20 Mayıs 2026)

12. OpenAI: An OpenAI model has disproved a central conjecture in discrete geometry

13. Quanta Magazine: Why the Legendary Erdős Problems Are Falling to AI (Ağustos 2026)

14. Starts With A Bang: AI makes its first meaningful breakthrough in theoretical physics (Ekim 2026)

15. ScienceDaily: AI just discovered new physics in the fourth state of matter (Nisan 2026)

16. Stanford Digital Economy Lab: Canaries in the Coal Mine, Ağustos 2026 güncellemesi

17. International AI Safety Report 2026

18. Johns Hopkins: Robot performs first realistic surgery without human help (Temmuz 2025)

19. Johns Hopkins: STAR robot performs intestinal surgery (Ocak 2022)

20. UC San Diego: Surgeons use teleoperated humanoid robots to perform live surgery

21. Variety: Tribeca accepts fully AI-generated film "Dreams of Violets"

22. Semafor: AI startup produces fully AI-generated feature-length film (Ağustos 2026)

23. Variety: AI film "Gods Don't Give Gifts" sets December theatrical run